Σωκράτης, ο δάσκαλος της συνέπειας και του ήθους

Κύρια σημεία της διδασκαλίας και μεθοδολογίας του Σωκράτη

Η διδασκαλία του Σωκράτη

Η σωκρατική «ειρωνεία» και η «ειρωνεία» σήμερα.

Σωκρατική ειρωνεία ονομάζεται η μέθοδος που χρησιμοποιούσε ο Σωκράτης στις συζητήσεις του με τους νέους. Δηλαδή προσποιούνταν ότι δεν γνώριζε αλλά ενδιαφερόταν να μάθει διάφορα πράγματα. Φυσικά αυτό το επιτύγχανε δείχνοντας άγνοια και θέτοντας ερωτήσεις στους συνομιλητές του.

Στις μέρες μας η έννοια της λέξης «ειρωνεία» διαφέρει από αυτήν που είχε στα αρχαία χρόνια. Πλέον για να αποδώσουμε τη σημερινή σημασία της θα δίναμε τον εξής ορισμό: «περιπαιχτικός/περιφρονητικός λόγος που συνδυάζεται τις περισσότερες φορές με έναν λεπτό σαρκασμό».

Οι λέξεις κάθε γλώσσας με το πέρασμα των χρόνων είτε αλλοιώνονται είτε διαφοροποιούνται. Αυτό συνέβη και με τη λέξη «ειρωνεία». Στην αρχαιότητα το ρήμα «ειρωνεύομαι» σήμαινε «προσποιούμαι άγνοια». Σήμερα σημαίνει «κοροϊδεύω-περιπαίζω», ίσως επειδή όταν ειρωνευόμαστε εννοούμε κάτι διαφορετικό από αυτό που λέμε, δηλαδή «προσποιούμαστε» ότι εννοούμε κάτι ενώ στην πραγματικότητα θέλουμε να δηλώσουμε το αντίθετο.

Γιατί αρνήθηκε ο Σωκράτης να αποδράσει από τη φυλακή;Πώς μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε ως δάσκαλο-φιλόσοφο;

Ο Σωκράτης ως δάσκαλος της φιλοσοφίας αρνήθηκε τη δωροδοκία των δεσμοφυλάκων ώστε να αποδράσει από τις φυλακές και να σωθεί, αφού έτσι έδωσε ένα από τα σημαντικότερα μαθήματα της διδασκαλίας του στους μαθητές του. Με αυτό τον τρόπο προτίμησε να αδικηθεί παρά να αδικήσει, αφού έτσι δεν θα έθιγε την ψύχη του (κάτι το οποίο δίδασκε). Επέλεξε να σώσει την ψυχή του παρά τη ζωή του, επειδή το θεωρούσε σημαντικότερο, και σεβάστηκε την απόφαση των δικαστών αλλά και τους νόμους. Σύμφωνα με τα παραπάνω οι χαρακτηρισμοί που του αρμόζουν είναι οι εξής: αληθινός φιλόσοφος, συνεπής δάσκαλος, παράδειγμα προς μίμηση για τους μαθητές του, προοδευτικός, πρωτότυπος και καθόλου επιφανειακός. Με την ακεραιότητα του ήθους του εξηγείται και η ουσιαστική αγάπη που του είχαν οι μαθητές του.

Ζακ-Λουί Νταβίντ, Ο Θάνατος του Σωκράτη

ελαιογραφία (1787)

 Ποια διαφορά παρατηρούμε στην έκφραση του προσώπου του Σωκράτη και των μαθητών του; Πώς μπορούμε να την εξηγήσουμε;

Στον πίνακα του Zακ Λουί Νταβίντ απεικονίζεται η στιγμή που ο Σωκράτης ετοιμάζεται να πιει το κώνειο. Παρατηρούμε όμως μια σημαντική διαφορά στην έκφραση του προσώπου του Σωκράτη και των μαθητών του. Όλοι οι μαθητές του φαίνονται λυπημένοι και απελπισμένοι, επειδή θα χάσουν τον αγαπημένο τους δάσκαλο για πάντα. Η στεναχώρια των μαθητών αποτυπώνεται πολύ έντονα στα πρόσωπά τους. Αυτό αποδεικνύει την πραγματική αγάπη τους αλλά και το ότι γνωρίζουν πως ο δάσκαλός τους αδίκως θα πεθάνει και δεν μπορούν να κάνουν κάτι για να τον μεταπείσουν να αποδράσει. Ωστόσο στο πρόσωπο του Σωκράτη διακρίνουμε ακριβώς τα αντίθετα συναισθήματα. Δε δείχνει να φοβάται τον θάνατο και ο ίδιος αποδέχεται την άδικη καταδικαστική απόφαση του δικαστηρίου, αφού δεν θέλει να παραβεί τον νόμο ο οποίος ορίζει να εφαρμόζονται οι δικαστικές αποφάσεις και να μην ακυρώνονται/καταργούνται. Έτσι παρατηρούμε ότι ο Σωκράτης είναι ήσυχος και ήρεμος, παρ’ όλο που έχει φτάσει η στιγμή του θανάτου του. Επίσης, είναι πολύ πιθανόν να είναι ικανοποιημένος με τον εαυτό του, επειδή έχει τη δυνατότητα το τελευταίο μάθημα που δίνει στους μαθητές του –ένα μάθημα ήθους και συνέπειας των λόγων με τα έργα– να είναι ένα από τα καλύτερα αλλά και σημαντικότερα. Τέλος, η ηρεμία του εξηγείται και ως εξής: πεθαίνει με καθαρή συνείδηση και είναι ήσυχος, επειδή γνωρίζει πως δεν έχει αδικήσει και δεν έχει πει κάτι ή κάνει κάτι εις βάρος συνανθρώπου του. Άρα, δικαιολογείται η διαφορά συναισθημάτων του Σωκράτη και των μαθητών του.

Πώς ερμηνεύουμε τη στάση του Σωκράτη προς τον θάνατο, με βάση το απόσπασμα 107c-108c από τον πλατωνικό «Φαίδωνα»;

Η στάση του Σωκράτη αλλά και οι αντιλήψεις του γύρω από τον θάνατο ήταν πολύ προοδευτικές για την εποχή του. Ως φιλόσοφος σκεφτόταν πολύ σοφά και σωστά για το συγκεκριμένο θέμα. Πίστευε πως για την επίγεια ζωή αλλά κυρίως γι’ αυτό που ακολουθούσε μετά τον θάνατο, σημασία έχει η ευδαιμονία της ψυχής, αφού υποστήριζε πως αυτή ήταν αθάνατη και όχι το σώμα του ανθρώπου. Έτσι, επειδή η ζωή για την ψυχή θα συνεχιζόταν και μετά τον θάνατο, θα έπρεπε να είναι χαρούμενη και ήρεμη, ώστε να μη βασανίζεται τα υπόλοιπα χρόνια . Φυσικά αυτό θα κατορθωνόταν με τις καλές πράξεις που έκανε ο καθένας στο στάδιο που ονομαζόταν ζωή. Η ψυχή που ήταν φρόνιμη και σωστή, μετά τον θάνατο θα ήταν ευτυχισμένη. Αντίθετα, εκείνη που έπραττε αμαρτίες θα βασανιζόταν μετά θάνατον. Στη συνέχεια όλες θα την αγνοούσαν και θα την απόφευγαν. Έτσι θα περιπλανιόταν μόνη της και χαμένη στα μέρη όπου πάνε όλες οι ψυχές για να βρει η καθεμία τον δρόμο που της αρμόζει ανάλογα με την προηγούμενη της ζωή. Με βάση όλες αυτές τις σκέψεις του Σωκράτη που αφορούν τον θάνατο μπορούμε να εξηγήσουμε και την άρνηση του να αποδράσει από την φυλακή και τον σεβασμό του προς την απόφαση των δικαστών. Πίστευε πως, αν δεν σεβόταν την (έστω άδικη) απόφασή τους, η συνείδησή του δεν θα ήταν ήσυχη από τις τύψεις, και έτσι μετά τον θάνατό του η ψυχή του θα τιμωρούνταν εξαιτίας αυτής της άτιμης πράξης.

Ζώντας σε μεγαλούπολη

Συννεφόλεξο, με αφορμή το κείμενο "Στην εποχή του τσιμέντου και της πολυκατοικίας" της Μαρίας Ιορδανίδου.

Συννεφόλεξο

Ο αστικός τρόπος ζωής στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις

Αθήνα, μια σύγχρονη τσιμεντούπολη

Το να ζεις στην πόλη δεν είναι και από τα πιο ωραία πράγματα. Συχνά οι άνθρωποι που ζουν εκεί αντιμετωπίζουν προβλήματα, τόσο με τον τόπο όπου ζουν, όσο και με τους ανθρώπους. Ένα μεγάλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν είναι η ηχορύπανση. Οι άνθρωποι δεν μπορούν να κοιμηθούν ή να ξεκουραστούν ή να διαβάσουν από τον θόρυβο που προέρχεται από τους “γείτονες” ή από τον δρόμο.

Ένα άλλο πρόβλημα που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι των μεγαλουπόλεων είναι η αποξένωση. Πολλοί από αυτούς που μένουν σε μια πολυκατοικία  ίσως και να μην έχουν γνωριστεί ποτέ. Μπορεί κάποιος  ένοικος να σου ζητήσει βοήθεια, εσύ όμως δεν τον ξέρεις. Έτσι αρχίζουν οι άνθρωποι να μην εμπιστεύονται τον συνάνθρωπό τους και να είναι επιφυλακτικοί.

Ένα παιδί παραπονιέται για τη  ζωή στην πολυκατοικία

Μαμά, δεν αντέχω άλλο να ζω εδώ. Όλα είναι τόσο ψεύτικα και ξένα. Μένουμε δύο μήνες εδώ, και δεν έχω γνωρίσει ούτε έναν ένοικο από την πολυκατοικία. Και  σαν να μη φτάνει αυτό, με όλη αυτή την ενοχλητική φασαρία  δεν μπορούμε να συγκεντρωθούμε. Από τον δρόμο όλο περνάνε αμάξια και μηχανάκια, και αυτό το μωρό των από κάτω όλο κλαίει. Πού θα πάει αυτό; Έχουμε καταντήσει όλοι ξένοι. Προχθές που κατέβηκα κάτω, είδα δύο μεθυσμένους να μπαίνουν στην πολυκατοικία παραπατώντας, και φοβήθηκα. Δεν ήξερα ποιοι ήταν. Το καταλαβαίνεις;

Έπειτα, δεν  μου δίνει κανείς σημασία, ούτε εσύ ούτε ο μπαμπάς. Όλο δουλεύετε και φωνάζετε, και εγώ κάθομαι εδώ κλεισμένη σε αυτή τη “φυλακή” Σε αυτό το σημείο φτάσαμε. Βαρέθηκα πια και το σπίτι και εσάς και ΟΛΑ! Καλύτερα να ζούσαμε στο χωριό! Εκεί τουλάχιστον θα ήταν διαφορετικά μακριά από όλη αυτή τη βαβούρα. Είχαμε και την αυλή με τον κήπο, έπαιζα εκεί με τις φίλες μου...

Η Οδύσσεια... της ζωγραφικής!

Προτομή του Ομήρου (8^ος αι. π.Χ.),
Βρετανικό Μουσείο

Τα ομηρικά έπη άσκησαν τεράστια επίδραση στην αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή λογοτεχνία και τέχνη (αγγειογραφία, ζωγραφική, γλυπτική, μικροτεχνία), και συνεχίζουν να εμπνέουν λογοτέχνες, καλλιτέχνες, σκηνοθέτες, καρτουνίστες (Έλληνες και ξένους).

Ας δούμε πώς ενέπνευσε η Οδύσσεια τους μαθητές του Γυμνασίου Κοίμησης.

Ευχαριστούμε θερμά τον μαθητή Γροσιάνη Θάνο από το τμήμα Α1 

για τις αξιόλογες εικαστικές προτάσεις του!